การระบายความร้อนของร่างกายและมาตรการแนะนำ
ดัชนีความร้อน (Heat index)
ดัชนีความร้อนไม่ใช่ อุณหภูมิที่วัดจากเทอร์โมมิเตอร์ แต่นำความชื้นสัมพัทธ์มาวิเคราะห์ด้วย
#อุณหภูมิของอากาศ กับ #ความรู้สึกร้อนเย็นที่ผิวหนัง สัมผัสได้ #ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน
1) อุณหภูมิ เป็นค่าที่แสดงถึงระดับ พลังงานจลน์ ของอนุภาคสสารต่างๆ
2) ความรู้สึกร้อนเย็น เป็นเรื่องของ การรับรู้ ที่ผ่านการตีความของสมองจากประสาทสัมผัส การถ่ายเทพลังงานระหว่างวัตถุที่มีอุณหภูมิแตกต่างจากร่างกายเป็นเหตุให้เรารู้สึกร้อนหรือเย็น
3) ความชื้น เป็นปัจจัยหลักที่มีผลต่อความรู้สึกร้อนหรือเย็น โดยพื้นที่ที่มีอากาศชื้นจะรู้สึกร้อนมากกว่าพื้นที่ที่มีอากาศแห้งในระดับที่อุณหภูมิเท่ากัน
ป.ล. ความชื้นสัมพัทธ์ (relative humidity: RH) แปรผกผันกับ อุณหภูมิ
คำถาม: ทำไมไม่ใช้ absolute humidity: AH (ความชื้นสมบูรณ์) แทน RH
ตอบ: RH จะสะท้อนว่า อากาศจะรับการระเหยของเหงื่อได้ดีมากแค่ไหน ในขณะที่ AH จะไม่สะท้อนเรื่องนี้
#อุณหภูมิของอากาศ กับ #ความรู้สึกร้อนเย็นที่ผิวหนัง สัมผัสได้ #ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน
1) อุณหภูมิ เป็นค่าที่แสดงถึงระดับ พลังงานจลน์ ของอนุภาคสสารต่างๆ
2) ความรู้สึกร้อนเย็น เป็นเรื่องของ การรับรู้ ที่ผ่านการตีความของสมองจากประสาทสัมผัส การถ่ายเทพลังงานระหว่างวัตถุที่มีอุณหภูมิแตกต่างจากร่างกายเป็นเหตุให้เรารู้สึกร้อนหรือเย็น
3) ความชื้น เป็นปัจจัยหลักที่มีผลต่อความรู้สึกร้อนหรือเย็น โดยพื้นที่ที่มีอากาศชื้นจะรู้สึกร้อนมากกว่าพื้นที่ที่มีอากาศแห้งในระดับที่อุณหภูมิเท่ากัน
ป.ล. ความชื้นสัมพัทธ์ (relative humidity: RH) แปรผกผันกับ อุณหภูมิ
คำถาม: ทำไมไม่ใช้ absolute humidity: AH (ความชื้นสมบูรณ์) แทน RH
ตอบ: RH จะสะท้อนว่า อากาศจะรับการระเหยของเหงื่อได้ดีมากแค่ไหน ในขณะที่ AH จะไม่สะท้อนเรื่องนี้
พยาธิสรีรวิทยาของการเจ็บป่วยจากความร้อน
|
|
ผลกระทบต่อร่างกาย จำแนกตามระดับดัชนีความร้อน
ปัจจัยเสี่ยงต่อการเจ็บป่วยจากความร้อน
ผลกระทบของ Heat stress ต่อร่างกาย
การออกกำลังกาย/กายบริหารที่ใช้ลงโทษ ที่ ทบ.กำหนด
|
|
ทบ. กำหนดไว้จำนวน 12 ท่ามาตรฐานดังนี้
ท่าที่ 1 ยกเข่าบิดลำตัว Knee raise body twist ท่าที่ 2 นอนปั่นจักรยานยกแขน Arm Leg bicycle ท่าที่ 3 กระดานคว่ำ Plank ท่าที่ 4 ลุกนั่งบิดลำตัว Russian twist ท่าที่ 5 ก้าวย่อ Lunge ท่าที่ 6 นอนตะแคงตั้งศอกยกขา Side plank leg raise ท่าที่ 7 กระโดดตบ Jumping jack ท่าที่ 8 ดันพื้น Push up ท่าที่ 9 ดันพื้นละมือกางแขน Push up hand release ท่าที่ 10 แมงมุมแตะสลับ Spider man ท่าที่ 11 ปีนเขา Mountain climber ท่าที่ 12 วิ่งยกเข่าสูง Hight knee running in place |
ระบาดวิทยาของ Exertional heat-related illness
จากวารสารทางการแพทย์ Epidemiology of Exertional Heat Illness in the Military: A Systematic Review of Observational Studies. Int. J. Environ. Res. Public Health 2020, 17, 7037. ผลการทบทวนวรรณกรรมจำนวน 41 การศึกษาพบว่า อุบัติการณ์การเกิดการเจ็บป่วยจากความร้อนจากการออกกำลังกาย อยู่ระหว่าง 0.2 - 10.5 per 1000 person-years และ ความชุกของการเจ็บป่วยจากความร้อนจากการออกกำลังกายอยู่ระหว่าง 0.3% - 9.3%
ทั้งนี้ ปัจจัยภายในที่สำคัญ (Intrinsic risk factors) ได้แก่ เพศ ระดับความฟิตของร่างกาย โรคอ้วน ประวัติความเจ็บป่วยจากความร้อนมาก่อน และแรงจูงใจ สำหรับปัจจัยภายนอก (extrinsic factors) ที่สำคัญคือ สิ่งแวดล้อมที่ร้อน และ หน่วยที่สังกัด
ทั้งนี้ ปัจจัยภายในที่สำคัญ (Intrinsic risk factors) ได้แก่ เพศ ระดับความฟิตของร่างกาย โรคอ้วน ประวัติความเจ็บป่วยจากความร้อนมาก่อน และแรงจูงใจ สำหรับปัจจัยภายนอก (extrinsic factors) ที่สำคัญคือ สิ่งแวดล้อมที่ร้อน และ หน่วยที่สังกัด
ผลการเฝ้าระวังทางสุขภาพในกองทัพบกสหรัฐอเมริกา จากวารสาร Journal of Science and Medicine in Sport 24 (2021) 975–981 พบว่า มีอุบัติการณ์โดยภาพรวม Exertional Heat exhaustion = 1.5 per 1000 person-years และ Exertional Heat Stroke (EHS) = 0.37 ต่อ 1000 person-years โดยมีอุบัติการณ์ในผู้ชาย 0.40 > ผู้หญิง 0.23 ต่อ 1000 person-years
ทั้งนี้ พบว่า พลทหาร (อายุ ≤ 20 ปี) มีอัตราอุบัติการณ์ของ EHS > กำลังพลส่วนอื่นๆ
เมื่อเปรียบเทีบกับเหล่าทัพอื่นพบว่า นาวิกโยธิน (0.72 ต่อ 1000 person-years) และ กองทัพบก (0.67 per 1000 person-years) มีอุบัติการณ์ มากกว่า กองทัพอากาศ (0.08 per 1000person-years) และกองทัพเรือ (0.04 per 1000 person-years) อย่างชัดเจน
ทั้งนี้ พบว่า พลทหาร (อายุ ≤ 20 ปี) มีอัตราอุบัติการณ์ของ EHS > กำลังพลส่วนอื่นๆ
เมื่อเปรียบเทีบกับเหล่าทัพอื่นพบว่า นาวิกโยธิน (0.72 ต่อ 1000 person-years) และ กองทัพบก (0.67 per 1000 person-years) มีอุบัติการณ์ มากกว่า กองทัพอากาศ (0.08 per 1000person-years) และกองทัพเรือ (0.04 per 1000 person-years) อย่างชัดเจน
เอกสารที่เกี่ยวข้องกับการเจ็บป่วยจากความร้อน
| RTA-HRI review 2026 version 5 พ.ค. 69 |
| ประกาศ พบ. การเจ็บป่วยจากความร้อน 30 เม.ย. 67 |
| ตัวอย่างการเขียนรายงานสอบสวนเบื้องต้นโรคลมร้อนในทหารใหม่.docx |
| แบบสอบสวนโรคลมร้อนทหารใหม่ |
| แบบคัดกรองปัจจัยเสี่ยงต่อการบาดเจ็บจากความร้อนจากการฝึก |
การติดตั้งเครื่องวัดอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ในสิ่งแวดล้อม
Dry-Wet Bulb Thermometer/ Hygrometer เป็นเครื่องมือวัดความชื้นสัมพัทธ์ในอากาศ แบบเรียบง่าย
1. Dry Bulb Temperature หรือ อุณหภูมิกระเปาะแห้ง ทำหน้าที่วัดอุณหภูมิทั่วไป ไม่ได้อยู่ภายใต้ผลกระทบของความชื้นในอากาศ
2. Wet Blub Temperature หรือ อุณหภูมิกระเปาะเปียก ทำหน้าที่วัดอุณหภูมิเหมือนกัน แต่แตกต่างกันตรงที่ Wet Blub Temperature จะถูกหุ้มด้วยผ้าเปียก เมื่อมีอากาศผ่านตัววัดอุณหภูมิที่ถูกคลุมด้วยผ้าเปียกน้ำก็จะระเหยออกไปพร้อมกับความร้อน
ข้อดี
1) มีราคาประหยัด
2) ไม่ต้องใช้ไฟฟ้า
3) ความคลาดเคลื่อนน้อย
ข้อเสีย
1) ไม่สามารถบอกค่าได้อย่างละเอียดแม่นยำ
2) ต้องใช้การอ่านค่าด้วยตนเอง
3) ไม่เหมาะกับการใช้งานในอุตสาหกรรม หรืองานที่ต้องการความละเอียดแม่นยำ
ข้อพิจารณาสำหรับ กระเปาะเปียก หุ้มด้วยผ้าผูกโยงไปยังแท็งค์เก็บน้ำ ต้องให้น้ำซึมจนถึงผ้าก๊อซ
- ถ้าในอากาศ มีไอน้ำน้อย หรือ อากาศแห้ง น้ำที่ผ้าจะระเหยออกมามาก ทำให้อุณหภูมิของกระเปาะเปียกลดลง จึงอ่านค่าได้ต่ำกว่ากระเปาะแห้ง
- เมื่ออากาศ มีไอน้ำมาก หรือ มีความชื้นสูง อากาศโดยรอบจะไม่สามารถรับไอน้ำไว้ได้อีก น้ำที่ผ้าจึงไม่มีการระเหยหรือระเหยได้น้อยมาก ค่าที่อ่านได้จากกระเปาะเปียกและกระเปาะแห้งทั้ง 2 จึงใกล้เคียงกัน
- กรณีที่พึ่งใส่น้ำในแทงค์เก็บน้ำ, มีความจำเป็นที่จะต้องตั้งเครื่องวัดไว้ อย่างน้อย 30นาทีก่อนอ่านค่า หากใส่น้ำแล้วติดตั้งเครื่องวัด อ่านค่าทันที จะได้ค่าอุณหภูมิจากกระเปาะเปียกที่ไม่ถูกต้อง
- ผลต่างของอุณหภูมิกระเปาะแห้งกับ อุณหภูมิกระเปาะเปียก ก็คือ ค่าความชื้นสัมพัทธ์ (Relative Humidity หรือ RH)
- ถ้า #ผลต่างน้อย หมายความว่าในอากาศมีปริมาณน้ำหรือความชื้นน้อย
- ถ้าหากอุณหภูมิกระเปาะแห้ง กับ อุณหภูมิกระเปาะเปียก มีค่าเท่ากัน RH จะเท่ากับ 100% หมายความว่าในอากาศเต็มไปด้วยไอน้ำ จนไม่สามารถกักเก็บน้ำหรือไอน้ำได้อีก
1. Dry Bulb Temperature หรือ อุณหภูมิกระเปาะแห้ง ทำหน้าที่วัดอุณหภูมิทั่วไป ไม่ได้อยู่ภายใต้ผลกระทบของความชื้นในอากาศ
2. Wet Blub Temperature หรือ อุณหภูมิกระเปาะเปียก ทำหน้าที่วัดอุณหภูมิเหมือนกัน แต่แตกต่างกันตรงที่ Wet Blub Temperature จะถูกหุ้มด้วยผ้าเปียก เมื่อมีอากาศผ่านตัววัดอุณหภูมิที่ถูกคลุมด้วยผ้าเปียกน้ำก็จะระเหยออกไปพร้อมกับความร้อน
ข้อดี
1) มีราคาประหยัด
2) ไม่ต้องใช้ไฟฟ้า
3) ความคลาดเคลื่อนน้อย
ข้อเสีย
1) ไม่สามารถบอกค่าได้อย่างละเอียดแม่นยำ
2) ต้องใช้การอ่านค่าด้วยตนเอง
3) ไม่เหมาะกับการใช้งานในอุตสาหกรรม หรืองานที่ต้องการความละเอียดแม่นยำ
ข้อพิจารณาสำหรับ กระเปาะเปียก หุ้มด้วยผ้าผูกโยงไปยังแท็งค์เก็บน้ำ ต้องให้น้ำซึมจนถึงผ้าก๊อซ
- ถ้าในอากาศ มีไอน้ำน้อย หรือ อากาศแห้ง น้ำที่ผ้าจะระเหยออกมามาก ทำให้อุณหภูมิของกระเปาะเปียกลดลง จึงอ่านค่าได้ต่ำกว่ากระเปาะแห้ง
- เมื่ออากาศ มีไอน้ำมาก หรือ มีความชื้นสูง อากาศโดยรอบจะไม่สามารถรับไอน้ำไว้ได้อีก น้ำที่ผ้าจึงไม่มีการระเหยหรือระเหยได้น้อยมาก ค่าที่อ่านได้จากกระเปาะเปียกและกระเปาะแห้งทั้ง 2 จึงใกล้เคียงกัน
- กรณีที่พึ่งใส่น้ำในแทงค์เก็บน้ำ, มีความจำเป็นที่จะต้องตั้งเครื่องวัดไว้ อย่างน้อย 30นาทีก่อนอ่านค่า หากใส่น้ำแล้วติดตั้งเครื่องวัด อ่านค่าทันที จะได้ค่าอุณหภูมิจากกระเปาะเปียกที่ไม่ถูกต้อง
- ผลต่างของอุณหภูมิกระเปาะแห้งกับ อุณหภูมิกระเปาะเปียก ก็คือ ค่าความชื้นสัมพัทธ์ (Relative Humidity หรือ RH)
- ถ้า #ผลต่างน้อย หมายความว่าในอากาศมีปริมาณน้ำหรือความชื้นน้อย
- ถ้าหากอุณหภูมิกระเปาะแห้ง กับ อุณหภูมิกระเปาะเปียก มีค่าเท่ากัน RH จะเท่ากับ 100% หมายความว่าในอากาศเต็มไปด้วยไอน้ำ จนไม่สามารถกักเก็บน้ำหรือไอน้ำได้อีก
|
|
การดื่มน้ำและการประเมินสีปัสสาวะ
|
|
|
การทบทวนวรรณกรรมวิธี body cooling เพื่อการป้องกัน
| การทบทวนวรรณกรรมการระบายความร้อนในร่างกาย_พ.อ.ภพกฤต.pdf |
|
|
|
บทความในวารสาร Critical Care Medicine (SCCM 2025) ได้อัปเดตแนวทางล่าสุดสำหรับการรักษา Heat Stroke
|
|
“Society of Critical Care Medicine Guidelines for the Treatment of Heat Stroke” : https://journals.lww.com/.../society_of_critical_care...
คำแนะนำหลัก (Strong Recommendations)
1.1 ใช้วิธี Active Cooling ดีกว่า Passive Cooling
- ห้ามแค่พัดลมเป่าหรือประคบเย็นเฉย ๆ เพราะมันไม่เร็วพอ!
- ใช้ Cold-Water Immersion (CWI) หรือ Ice-Water Immersion (IWI) ดีกว่า
1.2 ควรใช้ Ice-Water หรือ Cold-Water Immersion เป็นตัวเลือกแรก
- IWI (1-5°C) ลดอุณหภูมิเร็วสุด! (0.15–0.2°C/นาที)
- CWI (9-12°C) ก็เวิร์ค (0.11–0.15°C/นาที)
เป้าหมาย: ลดอุณหภูมิให้ต่ำกว่า 39°C ภายใน 30 นาที!
- อย่าลืม continuous rectal temp เน้อ เดี่ยวจะเย็นเกิน
Good Practice Statements
2.1 เรียงลำดับวิธีทำให้เย็นเร็วที่สุด
- อันดับ 1: Ice-Water Immersion (1–5°C)
- อันดับ 2: Cold-Water Immersion (9–12°C)
- อันดับ 3: Evaporative Cooling (ใช้พัดลม + พ่นละอองน้ำ)
2.2 ควรทำให้ผู้ป่วยเย็นลงให้ได้ภายใน 30 นาที! ยิ่งเร็ว ยิ่งรอด! ห้ามปล่อยให้ร่างกายร้อนเกินนาน ๆ
2.3 อัตราการลดอุณหภูมิที่เหมาะสม = ≥ 0.155°C/นาที ลดเร็วสุด → ลดอัตราการเสียชีวิต!
คำแนะนำหลัก (Strong Recommendations)
1.1 ใช้วิธี Active Cooling ดีกว่า Passive Cooling
- ห้ามแค่พัดลมเป่าหรือประคบเย็นเฉย ๆ เพราะมันไม่เร็วพอ!
- ใช้ Cold-Water Immersion (CWI) หรือ Ice-Water Immersion (IWI) ดีกว่า
1.2 ควรใช้ Ice-Water หรือ Cold-Water Immersion เป็นตัวเลือกแรก
- IWI (1-5°C) ลดอุณหภูมิเร็วสุด! (0.15–0.2°C/นาที)
- CWI (9-12°C) ก็เวิร์ค (0.11–0.15°C/นาที)
เป้าหมาย: ลดอุณหภูมิให้ต่ำกว่า 39°C ภายใน 30 นาที!
- อย่าลืม continuous rectal temp เน้อ เดี่ยวจะเย็นเกิน
Good Practice Statements
2.1 เรียงลำดับวิธีทำให้เย็นเร็วที่สุด
- อันดับ 1: Ice-Water Immersion (1–5°C)
- อันดับ 2: Cold-Water Immersion (9–12°C)
- อันดับ 3: Evaporative Cooling (ใช้พัดลม + พ่นละอองน้ำ)
2.2 ควรทำให้ผู้ป่วยเย็นลงให้ได้ภายใน 30 นาที! ยิ่งเร็ว ยิ่งรอด! ห้ามปล่อยให้ร่างกายร้อนเกินนาน ๆ
2.3 อัตราการลดอุณหภูมิที่เหมาะสม = ≥ 0.155°C/นาที ลดเร็วสุด → ลดอัตราการเสียชีวิต!
การปฏิบัติของหน่วยฝึก เมื่อดัชนีความร้อนมากกว่าเท่ากับ 41 หรือ อุณหภูมิที่วัดได้มากกว่าเท่ากับ 40 องศาเซลเซียส
|
|
|
|
ผลของการออกกำลังกาย/ฝึกหนักในสถานที่ที่มีอุณหภูมิสิ่งแวดล้อมสูง
|
|
|
|
การเดินทางไกลเสี่ยงต่อการเกิดโรคลมร้อนอย่างไร และวิธีป้องกันทำอย่างไร
|
|
การเสียเหงื่อไม่ใช่แค่ต้องดื่มน้ำ...แต่ต้องเติมเกลือแร่ด้วย
|
|
|
เครื่องดื่มที่เหมาะสมเพื่อลดการเจ็บป่วยจากความร้อน
|
|
|
|
|
ความสำคัญในการนอนหลับต่อการป้องกันการเจ็บป่วยจากความร้อน
|
|
|
|